Zdrowie psychiczne
Neuroplastyczność
Neuroplastyczność to zdolność mózgu do zmiany swojej struktury i funkcji w odpowiedzi na doświadczenie, naukę, uszkodzenie lub zmianę środowiska — przez całe życie, nie tylko w dzieciństwie.
Co to jest?
Neuroplastyczność obejmuje dwa główne poziomy zmian. **Plastyczność synaptyczna** to zmiana siły i liczby połączeń między neuronami — podstawa uczenia się i pamięci. **Plastyczność strukturalna** to zmiany na poziomie wypustek nerwowych, sieci naczyniowej i objętości poszczególnych obszarów mózgu, obserwowane m.in. w badaniach obrazowych. Pokrewnym, ale odrębnym zjawiskiem jest **neurogeneza** — powstawanie nowych neuronów, u dorosłych opisywane głównie w hipokampie. Skala neurogenezy u dorosłego człowieka pozostaje przedmiotem naukowego sporu i nie należy jej utożsamiać z neuroplastycznością jako całością.
Dlaczego jest ważne?
Neuroplastyczność leży u podstaw uczenia się, pamięci i rekonwalescencji po uszkodzeniach mózgu, na przykład po udarze. W kontekście starzenia jest rozważana jako potencjalny mechanizm łączący styl życia — [aktywność fizyczną](/knowledge/aktywnosc-fizyczna-a-dlugowiecznosc), sen i stymulację poznawczą — z utrzymaniem sprawności poznawczej. Jednym z badanych mediatorów molekularnych tego procesu jest [BDNF](/biomarkery/bdnf), czynnik neurotroficzny pochodzenia mózgowego. Pojęcie jest też blisko związane z [rezerwą poznawczą](/encyklopedia/rezerwa-poznawcza), która opisuje odporność funkcji poznawczych na zmiany patologiczne w mózgu.
Co wiemy na pewno
Mechanizm neuroplastyczności jest potwierdzony na poziomie komórkowym i molekularnym: synaptogeneza, angiogeneza i wydzielanie neurotrofin pod wpływem aktywności fizycznej są dobrze udokumentowane w badaniach na zwierzętach i częściowo u ludzi metodami obrazowania.
Co jest prawdopodobne
Regularna aktywność fizyczna, złożone zadania poznawcze i dobra jakość snu prawdopodobnie wspierają neuroplastyczność u osób starzejących się — kierunek efektu jest spójny w wielu badaniach, ale wielkość efektu i to, co dokładnie „dawkować”, pozostaje słabiej ustalone.
Co wymaga dalszych badań
Bezpośrednie, długoterminowe badania kliniczne łączące konkretne interwencje stylu życia z twardymi punktami końcowymi, takimi jak ryzyko otępienia, są nadal nieliczne. Nie istnieje też jedna metoda pomiaru „poziomu neuroplastyczności” u konkretnej osoby w praktyce klinicznej.
Bibliografia
- Mandolesi L, Polverino A, Montuori S, et al. Effects of Physical Exercise on Cognitive Functioning and Wellbeing: Biological and Psychological Benefits. Front Psychol. 2018;9:509. doi:10.3389/fpsyg.2018.00509 PMID:29755380
- Maharjan R, Diaz Bustamante L, Ghattas KN, Ilyas S, Al-Refai R, Khan S. Role of Lifestyle in Neuroplasticity and Neurogenesis in an Aging Brain. Cureus. 2020;12(9):e10639. doi:10.7759/cureus.10639 PMID:33133809
Treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej ani diagnostyki.